Hanes y Tŷ
Cartref i’r Gymraeg yng Nghaerdydd ers 1936, wedi’i lunio gan rodd hael, mudiadau cenedlaethol, ac ymdrech gymunedol i ddiogelu ei ddyfodol.
Mae Tŷ’r Cymry yn fwy nag adeilad.
Ers ei rodd yn y 1930au, mae Tŷ’r Cymry wedi bod yn rhan o fywyd Cymraeg Caerdydd mewn sawl ffurf. Mae wedi croesawu sefydliadau, syniadau, sgyrsiau a chyfnodau o newid. Fel y ddinas ei hun, mae wedi esblygu, wynebu heriau, ac addasu drwy ymdrech y rhai oedd yn barod i weithredu.
Dyma stori o haelioni, cydberchnogaeth, ansicrwydd ac adnewyddiad, ac o le sy’n parhau i fod yn bwysig oherwydd y gwerthoedd ar ei sail a’r bobl sy’n dewis gofalu amdano.
Rhodd i’r Ddinas (1936)
Yn 1936, rhoddodd Lewis Williams, ffermwr o Fro Morgannwg, y tŷ Fictoraidd yn 11 Heol Gordon, y Rhath, i gymuned Gymraeg Caerdydd. Roedd ei fwriad yn glir ac yn hael: creu cartref parhaol i’r Gymraeg a’i diwylliant yn y brifddinas.
Ar adeg pan oedd Caerdydd yn tyfu ac yn newid yn gyflym, roedd y rhodd yn cydnabod pwysigrwydd cael lle corfforol i fywyd Cymraeg ffynnu mewn dinas. Ni fwriadwyd y tŷ ar gyfer perchnogaeth breifat na defnydd tymor byr. Fe’i rhoddwyd mewn ymddiriedolaeth, er budd cenedlaethau’r presennol a’r dyfodol.
O’r cychwyn, roedd Tŷ’r Cymry yn fwy nag adeilad. Roedd yn ofod cymunedol, wedi’i wreiddio mewn iaith, diwylliant a chyfranogiad.
Canolbwynt Byw i Fywyd Cymraeg (1936–2010au)
Am dros 75 mlynedd, bu’r tŷ’n chwarae rhan weithredol ym mywyd diwylliannol a gwleidyddol Caerdydd. Drwy gyfnodau gwahanol, bu’n gartref i amrywiaeth eang o sefydliadau a mudiadau cysylltiedig â’r Gymraeg a bywyd cenedlaethol.
Ymhlith y rhain roedd Plaid Cymru, Urdd Gobaith Cymru, UCAC, Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, ac eraill. Roedd gan bob un ei ffocws a’i egni ei hun, ond roedd pawb yn rhannu’r un gred yn werth y Gymraeg a’i lle yn y ddinas.
Yn ystod y cyfnod hwn, roedd Tŷ’r Cymry yn lle gwaith, cyfarfod, trefnu, ac weithiau hyd yn oed yn feithrinfa. Nid oedd yn sefydlog; roedd ei ddefnydd yn adlewyrchu anghenion y cyfnod a’r bobl oedd yn ei ddefnyddio.
Newid, Her ac Ansicrwydd (2010au–2020au cynnar)
Fel llawer o adeiladau hanesyddol, wynebodd Tŷ’r Cymry heriau cynyddol dros amser. Daeth cynnal a chadw’r adeilad yn fwy heriol, a chynyddodd y pwysau ymarferol a threfniadol. Ychwanegodd pandemig Covid-19 bwysau pellach.
Arafodd gweithgareddau, amharwyd ar incwm, a daeth cynllunio’r dyfodol yn fwy ansicr. Roedd y sefyllfa yn galw am benderfyniadau anodd, gan gynnwys ystyried gwerthu’r tŷ fel ateb ymarferol ar y pryd.
Roedd hwn yn gyfnod o ansicrwydd gwirioneddol, nid yn unig i’r adeilad ei hun, ond i’r syniad o’r hyn roedd Tŷ’r Cymry yn ei olygu.
Elusen Newydd a Sylfaen Gadarn (2022–2025)
Yn ystod y cyfnod hwn, sefydlwyd elusen newydd i gymryd cyfrifoldeb am Dŷ’r Cymry a sicrhau ei dyfodol. Roedd hyn yn gam pwysig ymlaen, nid torri gyda’r gorffennol, ond adeiladu arno.
Canolbwyntiodd y gwaith ar lywodraethu, eglurder cyfreithiol, a chydymffurfiaeth. Ar yr un pryd, gwnaed gwelliannau ymarferol i’r adeilad i sicrhau ei fod yn ddiogel ac yn addas i’w ddefnyddio.
Drwy’r cyfnod, parhaodd y tŷ mewn defnydd. Bu tenantiaid, hen a newydd, yn cadw’r lle’n fyw, gan sicrhau ei fod yn parhau’n weithredol wrth i’r gwaith cyfreithiol fynd yn ei flaen.
Tŷ’r Cymry Heddiw (2026– )
Heddiw, mae Tŷ’r Cymry yn weithredol ac mae’r broses gyfreithiol wedi’i chwblhau.
Mae’r foment bresennol yn newid o amddiffyn i bosibilrwydd. Gyda’r prif heriau strwythurol a chyfreithiol wedi’u datrys, gall y ffocws droi at bobl, cyfranogiad a phwrpas.
Mae Tŷ’r Cymry yn parhau i sefyll fel symbol o uchelgeisiau’r Gymraeg yng Nghaerdydd, nid fel sefydliad sefydlog, ond fel lle sy’n cael ei siapio gan y bobl sy’n dewis bod yn rhan ohono.
Ffrindiau’r Achos
Byddwch yn rhan o’r ymgrych
Rydym yn symud yr ymgyrch yn ei blaen ac yn gwahodd pobl i fod yn rhan o greu dyfodol newydd i Dŷ’r Cymry.